Αζωοσπερμία: όταν το σπερμογράφημα δεν δείχνει κανένα σπερματοζωάριο

Για έναν άνδρα, το να διαβάσει τη λέξη «αζωοσπερμία» σε μια ιατρική έκθεση αποτελεί σοκ, το οποίο συχνά βιώνεται σιωπηλά. Στα ζευγάρια που συνοδεύω, είναι επίσης ένα θέμα για το οποίο η ενημέρωση δεν κυκλοφορεί εύκολα. Ακολουθούν οι βασικές πληροφορίες, ώστε να γνωρίζετε ποιες ερωτήσεις να θέσετε στον ουρολόγο ή στον ανδρολόγο.

Επιβεβαίωση της διάγνωσης

Ένα μόνο σπερμογράφημα δεν αρκεί. Πρέπει να επαναληφθεί τουλάχιστον μία φορά, μετά από δύο έως επτά ημέρες αποχής, και το εργαστήριο πρέπει να φυγοκεντρήσει το δείγμα για να αναζητήσει σπάνια σπερματοζωάρια στο ίζημα. Η παρουσία τους, ακόμη και σε πολύ μικρό αριθμό (κρυπτοζωοσπερμία), αλλάζει τα πάντα: η ICSI γίνεται δυνατή χωρίς χειρουργική επέμβαση. Οι βασικές αρχές του σπερμογραφήματος εξηγούνται εδώ.

Δύο πολύ διαφορετικές καταστάσεις

• Αποφρακτική αζωοσπερμία: οι όρχεις παράγουν σπερματοζωάρια, αλλά αυτά δεν εξέρχονται (συγγενής απουσία των σπερματικών πόρων, βαζεκτομή, παλαιά λοίμωξη, απόφραξη). Οι πιθανότητες ανεύρεσης σπερματοζωαρίων μέσω χειρουργικής επέμβασης πλησιάζουν το 100%.
• Μη αποφρακτική (εκκριτική) αζωοσπερμία: η ίδια η παραγωγή είναι πολύ χαμηλή ή απουσιάζει στις περισσότερες περιοχές του όρχεως. Ωστόσο, ενδέχεται να υπάρχουν μεμονωμένες περιοχές παραγωγής.

Η αξιολόγηση

• Κλινική εξέταση: όγκος των όρχεων, παρουσία των σπερματικών πόρων, κιρσοκήλη.
• Ορμονικές εξετάσεις: FSH, LH, τεστοστερόνη. Τα αυξημένα επίπεδα FSH υποδηλώνουν εκκριτική αιτία.
• Γενετική: καρυότυπος (σύνδρομο Klinefelter, 47,XXY), αναζήτηση μικροδιαγραφών του χρωμοσώματος Υ (περιοχές AZF) και του γονιδίου CFTR (κυστική ίνωση) σε περίπτωση απουσίας των σπερματικών πόρων.
• Υπερηχογράφημα όρχεων και, ενίοτε, ενδοορθικό.

Η γενετική εξέταση είναι απαραίτητη: μια πλήρης μικροδιαγραφή AZFa ή AZFb καθιστά σχεδόν αδύνατη την ανίχνευση σπερματοζωαρίων, γεγονός που αποτρέπει μια περιττή χειρουργική επέμβαση. Μια μετάλλαξη στο γονίδιο CFTR απαιτεί τη διενέργεια εξέτασης στη σύντροφο.

Οι αιτίες που θεραπεύονται

Ο υπογοναδοτροπικός υπογοναδισμός (χαμηλά επίπεδα FSH και LH) αντιμετωπίζεται με ορμονική θεραπεία, με συχνή επανεμφάνιση σπερματοζωαρίων μέσα σε μερικούς μήνες. Η λήψη τεστοστερόνης ή αναβολικών αναστέλλει την παραγωγή: η διακοπή της θεραπείας επιτρέπει συχνά την ανάκαμψη, η οποία μερικές φορές είναι μακροχρόνια. Μετά από βαζεκτομή, η χειρουργική αποκατάσταση της βατότητας (αναστόμωση) αποτελεί εναλλακτική λύση έναντι της εξωσωματικής.

TESE και μικρο-TESE

Η TESE συνίσταται στη λήψη μικρών τμημάτων του όρχεως, υπό αναισθησία, και στη συνέχεια στην αναζήτηση σπερματοζωαρίων στο εργαστήριο. Η μικρο-TESE πραγματοποιείται υπό χειρουργικό μικροσκόπιο: ο χειρουργός εντοπίζει τους πιο διασταλμένους σπερματοδόχους σωλήνες, οι οποίοι έχουν περισσότερες πιθανότητες να περιέχουν σπερματοζωάρια, και αφαιρεί λιγότερο ιστό.

Στην περίπτωση μη αποφρακτικής αζωοσπερμίας, η μικρο-TESE εντοπίζει σπερματοζωάρια σε περίπου 40 έως 60 % των ανδρών, ανάλογα με τις σειρές μελετών, συμπεριλαμβανομένου ενός μέρους των ανδρών που πάσχουν από το σύνδρομο Klinefelter. Τα σπερματοζωάρια καταψύχονται ή χρησιμοποιούνται την ίδια ημέρα για ICSI.

Σε περίπτωση απόφραξης, συχνά αρκεί μια απλούστερη παρακέντηση του επιδιδυμίου ή του όρχεως.

Οργάνωση της χειρουργικής επέμβασης και της εξωσωματικής

Δύο στρατηγικές: η διενέργεια της μικρο-TESE πριν από τη διέγερση και η κατάψυξη των σπερματοζωαρίων, ή η διενέργειά της την ίδια ημέρα με την ωοληψία. Η πρώτη αποφεύγει την άσκοπη διέγερση εάν δεν βρεθεί τίποτα· η δεύτερη χρησιμοποιεί φρέσκα σπερματοζωάρια. Για ένα ζευγάρι που ταξιδεύει, η πρώτη είναι συχνά πιο ασφαλής. Πρέπει να επιβεβαιωθεί εκ των προτέρων ότι η μονάδα συνεργάζεται με ουρολόγο με εμπειρία στη μικρο-TESE.

Εάν δεν βρεθούν σπερματοζωάρια

Η δωρεά σπέρματος παραμένει εφικτή και στην Ελλάδα είναι ανώνυμη. Πρόκειται για μια απόφαση του ζευγαριού που απαιτεί χρόνο. Ορισμένα ζευγάρια υποβάλλονται στη μικρο-TESE έχοντας προετοιμάσει ένα «σχέδιο Β» με σπέρμα δότη δεσμευμένο για την ίδια ημέρα· άλλα προτιμούν να διαχωρίσουν τα στάδια. Δεν υπάρχει μία και μοναδική σωστή απάντηση, και η ψυχολογική υποστήριξη είναι συχνά πολύτιμη.

Συχνές ερωτήσεις