Διατήρηση της γονιμότητας πριν από τη θεραπεία κατά του καρκίνου

Αυτό το θέμα δεν αποτελεί το επίκεντρο της δραστηριότητάς μου και, στις περισσότερες περιπτώσεις, η διατήρηση της γονιμότητας πραγματοποιείται στη χώρα όπου η ασθενής λαμβάνει θεραπεία, σε άμεση συνεργασία με την ογκολογική ομάδα. Το θίγω επειδή μου τίθεται το ερώτημα και επειδή η πληροφορία συχνά φτάνει πολύ αργά. Αν διαβάζετε αυτό το κείμενο αμέσως μετά τη διάγνωση, το μόνο που πρέπει να θυμάστε είναι: ζητήστε τώρα μια συμβουλευτική συνάντηση για την ογκογονιμότητα.

Γιατί οι θεραπείες επηρεάζουν τη γονιμότητα

Ορισμένες χημειοθεραπείες, ιδίως οι αλκυλιωτικοί παράγοντες (όπως η κυκλοφωσφαμίδη), καταστρέφουν μέρος των ωοθυλακίων ή αλλοιώνουν την παραγωγή σπερματοζωαρίων. Η ακτινοθεραπεία της πυέλου ή της κοιλιάς μπορεί να βλάψει τις ωοθήκες και τη μήτρα. Η επίδραση εξαρτάται από το φάρμακο, τη δόση και την ηλικία: όσο υψηλότερη είναι η ωοθηκική εφεδρεία στην αρχή, τόσο μεγαλύτερη είναι η αντοχή της.

Ο κίνδυνος παρουσιάζεται από την ογκολογική ομάδα· κυμαίνεται από χαμηλό έως πολύ υψηλό. Ακόμη και ένας «ενδιάμεσος» κίνδυνος δικαιολογεί να συζητηθεί.

Οι επιλογές για τις γυναίκες

• Κατάψυξη ωαρίων: ωοθηκική διέγερση και στη συνέχεια παρακέντηση, όπως στην εξωσωματική (IVF). Χάρη στα πρωτόκολλα που ξεκινούν οποιαδήποτε στιγμή του κύκλου («random start»), η διαδικασία διαρκεί περίπου δύο εβδομάδες. Αυτή είναι η πιο καθιερωμένη επιλογή. Βλ. κατάψυξη ωαρίων.
• Κατάψυξη εμβρύων: αν η ασθενής έχει σύντροφο. Ίδια χρονική διάρκεια, αλλά τα έμβρυα ανήκουν στο ζευγάρι, κάτι που μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα σε περίπτωση χωρισμού.
• Κατάψυξη ωοθηκικού ιστού: λήψη τμήματος ωοθήκης μέσω λαπαροσκόπησης, χωρίς διέγερση, η οποία μπορεί να πραγματοποιηθεί σε λίγες ημέρες. Αποτελεί τη μόνη επιλογή πριν από την εφηβεία ή όταν η θεραπεία δεν μπορεί να αναβληθεί. Ο ιστός μεταμοσχεύεται αργότερα· έχουν αναφερθεί αρκετές εκατοντάδες γεννήσεις παγκοσμίως.
• Αγωνιστές της GnRH κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας: φαίνεται να μειώνουν τον κίνδυνο ωοθηκικής ανεπάρκειας, ιδίως στον καρκίνο του μαστού, αλλά δεν αντικαθιστούν την κατάψυξη.

Και οι ορμονοεξαρτώμενοι καρκίνοι;

Για τον καρκίνο του μαστού, συχνά προστίθεται λετροζόλη στη διέγερση, γεγονός που περιορίζει την αύξηση των οιστρογόνων. Οι μελέτες παρακολούθησης δεν έδειξαν αύξηση των υποτροπών που να σχετίζεται με τη διέγερση για τη διατήρηση της γονιμότητας. Η απόφαση λαμβάνεται πάντα σε συνεννόηση με τον ογκολόγο.

Οι επιλογές για τους άνδρες

Η κατάψυξη σπέρματος είναι απλή και γρήγορη: μία ή περισσότερες συλλογές, ιδανικά πριν από οποιαδήποτε χημειοθεραπεία. Σε περίπτωση απουσίας σπερματοζωαρίων στο εκσπερμάτιγμα, είναι δυνατή η λήψη δείγματος από τους όρχεις (βλ. αζωοσπερμία και TESE). Στα προεφηβικά αγόρια, η κατάψυξη ορχικού ιστού παραμένει σε πειραματικό στάδιο.

Το νομικό πλαίσιο στην Ελλάδα

Ο ελληνικός νόμος 3305/2005 επιτρέπει την κρυοσυντήρηση γαμετών και γοναδικού ιστού για ιατρικούς λόγους, συμπεριλαμβανομένης της πρόβλεψης μιας θεραπείας που απειλεί τη γονιμότητα. Μια ασθενής που ζει στην Ελλάδα ή λαμβάνει θεραπεία εδώ μπορεί επομένως να λάβει άμεση φροντίδα σε εγκεκριμένο κέντρο. Για τις ασθενείς που λαμβάνουν θεραπεία σε άλλη χώρα, είναι σχεδόν πάντα προτιμότερο να πραγματοποιηθεί η συντήρηση επί τόπου: δεν είναι λογικό να καθυστερήσει μια ογκολογική θεραπεία λόγω ταξιδιού.

Αντίθετα, η Ελλάδα μπορεί να παρέμβει αργότερα: για τη χρήση διατηρημένων ωαρίων ή εμβρύων (δυνατή μεταφορά μεταξύ κέντρων, υπό όρους), ή για δωρεά ωαρίων εάν η διατήρηση δεν ήταν δυνατή. Η διάρκεια διατήρησης και η μεταφορά των γαμετών διέπονται από συγκεκριμένους κανόνες.

Μετά τη θεραπεία

Οι ογκολόγοι συνιστούν συχνά να περιμένετε ένα ορισμένο χρονικό διάστημα — το οποίο ποικίλλει ανάλογα με τον καρκίνο, συχνά δύο χρόνια για τον καρκίνο του μαστού — πριν από μια εγκυμοσύνη. Μια αξιολόγηση της ωοθηκικής εφεδρείας μετά τη θεραπεία επιτρέπει να διαπιστωθεί εάν εξακολουθεί να είναι δυνατή μια αυθόρμητη εγκυμοσύνη. Πολλές γυναίκες διατηρούν τη γονιμότητά τους· ορισμένες παρουσιάζουν ωοθηκική ανεπάρκεια και θα χρησιμοποιήσουν τα κατεψυγμένα ωάριά τους ή ωάρια από δότρια.

Τι αποκόμισα από την εμπειρία μου

Οι ασθενείς που διατήρησαν τη γονιμότητά τους πριν από τη θεραπεία δεν την αξιοποίησαν πάντα. Ωστόσο, καμία δεν μου είπε ότι μετάνιωσε που το έκανε. Αντίθετα, εκείνες που δεν είχαν την ευκαιρία, μου το αναφέρουν συχνά. Αν είστε κοντά σε κάποιον που μόλις έλαβε τη διάγνωση, αυτή είναι μια ερώτηση που μπορείτε να κάνετε εκ μέρους της.

Συχνές ερωτήσεις